اجماع اهل مدينه اتفاق‌نظر اهل مدينه بر حكمى دينى اجماع اهل مدينه ، به معناى اتفاق اهل مدينه در حكمى از احكام دينى مىباشد . عده‌اى از اصوليون همانند « مالك بن اصبحى » و پيروان او معتقدند فقط اتفاق اهل مدينه معتبر بوده و در امر استنباط احكام شرعى به كار مىآيد . دليل اين نظريه ، به عقيده آنان ، آگاه‌تر بودن مردم مدينه به احكام اسلامى است ، زيرا مدينه محل نزول وحى ، دار الهجره ، مركز حديث ، شهر صحابه و انصار و مجمع فقها بوده است . در ابراز اين عقيده ، آنها به حديثى از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله استدلال كرده‌اند كه فرمود : « بدانيد كه مدينه چون كوره آهنگرى است كه ناخالصىها را مىزدايد و خالص‌ها را عرضه مىدارد و مردم را پاكيزه مىسازد » . در كتاب « الذريعة » آمده است : « حكى عن مالك أنه كان يجعل اجماع اهل المدينة حجة . . . و الذى نقوله أنه إن كان امام الزمان الذى قد دلت الادلة على عصمته مقيما في المدينة فاجماع أهلها حجة لهذا العلة ، لا لشيء يرجع اليها لانه لو انتقل عنها الى غيرها ، زال هذا الحكم فلا تأثير للمدينة ؛ از مالك بن اصبحى حكايت شده كه اجماع اهل مدينه را حجت مىداند ، اما از ديدگاه من ( سيد مرتضى ) اگر امام زمان عليه السّلام كه معصوم از خطا است مقيم در شهر مدينه باشد از اين جهت كه او داخل در مجمعين است اجماع اهل مدينه حجت است ، اما اگر امام زمان عليه السّلام از شهر بيرون رفت اجماع آنان بدون وجود آن حضرت حجيت ندارد » . « 1 » خضرى ، محمد ، اصول الفقه ، ص 320 . اجماع بسيط اتفاق‌نظر همه فقها در يك مسئله اجماع بسيط ، مقابل اجماع مركب مىباشد و به اتفاق فقها در مورد يك مسئله گفته مىشود ، مانند : اجماع بر حرمت قياس و اجماع بر عدم وجوب دعا هنگام رؤيت هلال . نكته : رسيدن به اتفاق و اجماع بسيط ، گاهى به دلالت مطابقى است ؛ يعنى يكايك فتاواى فقها تتبع گرديده و مشاهده شده كه همه در يك مسئله خاص اتفاق‌نظر دارند ، مثل : جواز رجوع جاهل و عامى به مجتهد . و گاهى به دلالت التزامى است ؛ يعنى از لازمه فتواهاى مجموع علما ، به اتفاق آنها در يك مسئله پى برده مىشود ( به شرط اينكه اين لازم به دليل تأكيد اجماع‌كنندگان آنان بر مبناى خود نباشد ) ، مثل : اجماع علما بر عدم حجيت خبر كذاب ، كه از آراى همه در مورد حجيت خبر ثقه ، حجيت خبر عادل و حجيت خبر امامى ممدوح ، بالملازمه استفاده مىشود كه به اتفاق ، خبر كذاب را حجت نمىدانند . « 1 * » اجماع تابعين اتفاق‌نظر تابعين در مسئله دينى اجماع تابعين به معناى اتفاق‌نظر تابعين در يكى از امور دينى است ، مانند : اتفاق تابعين بر تحريم بيع ام ولد ، بعد از اختلاف صحابه در اين مورد . در حجيت اجماع تابعين ، ميان علماى اهل سنت اختلاف است ؛ برخى برآن‌اند كه بعد از اجماع صحابه و زمان آنها ، اجماع تابعين حجت است و برخى معتقدند به اجماع غير صحابه اعتنا نمىشود ؛ بنابراين ، اجماع تابعين حجت نيست . غزالى ، محمد بن محمد ، المستصفى من علم الاصول ( به ضميمه فواتح الرحموت بشرح مسلم الثبوت ) ، ج 1 ، ص 185 . اجماع تحقيقى اتفاق نظر بالفعل عالمان دينى اجماع تحقيقى ، مقابل اجماع تقديرى است و منظور ، آن است كه اتفاق علما بدون هيچ‌گونه فرض و تقديرى بالفعل محقق باشد . بيشتر اجماع‌ها از اين نوع است . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 3 ، ص 230 . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 476 . نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 2 ، ص 483 . حيدر ، محمد صنقور على ، المعجم الاصولى ، ص 35 .

--> ( 1 ) . علم الهدى ، على بن حسين ، الذريعة الى اصول الشريعة ، ج 2 ، ص 167 . جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص ( 184 - 183 ) . علامه حلى ، حسن بن يوسف ، مبادى الوصول الى علم الاصول ، ص ( 195 - 194 ) . باجى ، سليمان بن خلف ، احكام الفصول فى احكام الاصول ، ص 413 . زحيلى ، وهبه ، اصول الفقه الاسلامى ، ج 1 ، ص 505 . ( 1 * ) . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 150 . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 4 ، ص 40 و 316 و ( 195 - 317 ) . انصارى ، مرتضى بن محمد امين ، فرائد الاصول ، ج 1 ، ص 86 . اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 255 . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 451 . بهبهانى ، محمد باقر بن محمد اكمل ، الفوائد الحائرية ، ص 309 . جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 217 . حيدر ، محمد صنقور على ، المعجم الاصولى ، ص ( 35 - 34 ) .